Opracowanie i redakcja: ABM http://www.mokrzyccy.pl/ Aktualizacja:

Wikipedia - Nazwiska Polskie

materiały źródłowe : Wikipedia

 Nazwiska w Polsce to późne historycznie zjawisko, ponieważ powstały dopiero u schyłku średniowiecza. Początkowo objęły szlachtę (XV-XVI w.) i stopniowo rozprzestrzeniły się na mieszczaństwo i chłopstwo. W dwóch ostatnich grupach społecznych proces ten trwał do poł. XVII w. Wyjątkowo na niektórych terenach (np. Wielkopolska, Płockie, Kresy Wschodnie) i u niewielkiego odsetka osób trwał on nawet do XVIII w. W okresie staropolskim posiadanie nazwiska regulowało prawo zwyczajowe, dopiero państwa zaborcze (XVIII/XIX w.) wprowadziły pierwsze akty prawne wprowadzając m.in. obowiązek posiadania nazwiska dla wszystkich grup społecznych, dotenczas bowiem zwyczaj ten nie przyjął się wśród Żydów.

Badacze od wielu lat starali się zdefiniować nazwisko jako odrębną jednostkę językową i historyczną (prawną). W wyniku ich ustaleń można przyjąć, że jest to jednostka obowiązkowa, dziedziczna i niezmienna w swojej formie słowotwórczej, fonetycznej i graficznej. W tym ścisłym znaczeniu nazwisko na ziemiach polskich funkcjonuje na podstawie prawa stanowionego od XIX wieku.

Początki

Jednym z wczesnych sposobów dodatkowego wyróżniania osób – oprócz imienia – były m.in. przydomki. Proces ten bardzo dobrze oddaje obserwacja jednej rodziny – dynastii Piastów (w jej gronie byli m.in. Leszek Biały, Leszek Czarny, Bolesław Kędzierzawy). Ich przydomki odnosiły się do cech fizycznych, nierzadko towarzyszących od początku życia, ale były też spotykane przydomki nadawane w trakcie aktywnego życia lub po śmierci. Mogły się one odnosić do epizodów z życia władcy bądź stanowiły rodzaj oceny jego panowania. Należy jednak wyraźnie zaznaczyć, że tworzenie dziedzicznego nazwiska od przydomku nie było automatyczne, masowe – były tylko jedną z możliwości.

Przydomki bądź przezwiska pozostają jednym z najwcześniejszych źródeł, które mogły służyć do tworzenia nazwisk. Podobnie jak imiona. Chodzi tu głównie o imię lub przezwisko ojca osoby, która po raz pierwszy otrzymywała nazwisko. Syn człowieka nazywanego w jakiejś społeczności Jaśkiem przyjmował do swojego imienia miano Jaśkowski, Jaśkowik (czyli syn Jaśka), a syn Piotra mógł nazywać się np. Piotrowicz, Piotrowski albo Pietraszak. Odojcowski charakter nazwisk wiąże się głównie z grupą przyrostków typu: -ak, -ek, -ec, -ik, -yk, -ewicz, -owicz.

Pranazwiska i pierwsze nazwiska dziedziczne

Proces tworzenia pranazwisk przymiotnikowych rozpoczął się w drugiej połowie XIII wieku. Badacze tematu przyjmują, że było to zjawisko związane z rozwojem miast. W ich obrębie znacząco wzrastała liczba mieszkańców, do identyfikacji których nie wystarczały już same imiona. Nieco później, w XV i XVI wieku, nazwisk zaczęła używać szlachta. Proces ten rozpoczął się też wśród chłopów, ale stabilizacja ich nazwisk trwała o wiele dłużej.

Wczesne nazwy osobowe występujące od średniowiecza w dokumentach archiwalnych, traktuje się umownie jako oparte na prawie zwyczajowym. Kształtowały się one w ciągu XIV i XV wieku dzięki procesowi dziedziczenia nazwiska ojca przez dzieci, obejmowania wspólnym nazwiskiem całego rodu, rodziny lub generacji oraz przyjmowania nazwiska męża przez żonę. Tak pojmowane prawo zwyczajowe w stosunku do nazwiska skrystalizowało się w końcu XVI wieku.

Niegdyś praktyka nadawania nazwisk, szczególnie na wsi, była bogatsza. Nazwisko mogło przechodzić nie tylko z ojca na syna, ale też z teścia na zięcia. Niejednokrotnie wdowa nosząca nazwisko po pierwszym mężu przenosiła to nazwisko na drugiego męża. Ostatni sposób (ekonomiczny) polegał na tym, że osoba nabywająca daną chałupę, gospodarstwo lub pole była nazywana nazwiskiem dotychczasowego właściciela

Stabilizacja językowa oraz okres zaborów

Brzmienie i forma graficzna nazwisk generalnie ustaliły się na przełomie XVIII i XIX wieku wraz z szerszym przyjęciem i stosowanie reguł ortograficznych i słowotwórczych. Nie zapobiegło to jednak powstawaniu różnych wariantów pisowni, odmiany czy tworzeniu nowych form, spowodowanych codzienną praktyką urzędów państw zaborczych, które usiłowały zapisać nazwiska Polaków przy zastosowaniu norm ortograficznych języka rosyjskiego lub niemieckiego. Tą drogą zniekształcono nie tylko głoski zapisywane po polsku ze znakami diakrytycznymi, np. ć, ś, ą, ę, ale też głoski typu ch/h, rz/ż, sz/s i inne. Nagminnie zamieniano polską literę h w rosyjskie g, bądź polskie sz w niemieckie sch.

Proces germanizacji dotknął także nazwiska. Przykładowo tylko w Gdańsku w okresie od 1874 do 1944 roku urzędowo zmieniono 24 810 nazwisk polskich. Praktyka ta polegała m.in. na wyrażaniu nazwisk polskich za pomocą niemieckich odpowiedników (tłumaczenie), zapisywaniu fonetyki polskiej zgodnie z zasadami pisowni niemieckiej oraz zmianie elementu nazwiska, np. przyrostka. Dlatego nie każde obco brzmiące nazwisko jest jednoznacznym dowodem, że dana rodzina ma cudzoziemskie korzenie.

Kwestie dotyczące nazwisk usiłowało uporządkować prawodawstwo związane z kodeksem Napoleona, a następnie normy prawne poszczególnych państw zaborczych. Następowało to w kilku etapach, odrębnie w każdym z zaborów. Za w pełni ścisły, urzędowy nakaz używania stałej, niezmiennej formy nazwiska na ziemiach polskich uważa się pruskie przepisy z 1875 roku (następne regulacje były dokonywane przez prawodawstwo II Rzeczypospolitej – w 1926 roku dla mieszkańców dawnego zaboru rosyjskiego, a w 1928 roku byłego zaboru austriackiego).

Odzyskanie niepodległości

Po odzyskaniu niepodległości urzędnicy przy wyrabianiu dokumentów nierzadko błędnie odczytywali zapis nazwiska w języku zaborcy, dlatego po 1918 roku pojawiły się liczne nazwiska zniekształcone, "zepsute" błędną repolonizacją. Szczególnie jaskrawo widać to w środowiskach wiejskich. Niepiśmienni chłopi, stanowiący większą część społeczeństwa, znali swoje nazwisko tylko w formie mówionej i nie potrafili wyegzekwować określonej formy jego zapisu. Błędne zapisy powstawały też wskutek przyczyn prozaicznych, takich jak: niewyraźna werbalizacja nazwiska przez petenta (np. jąkającego się, sepleniącego), nieuważne słuchanie lub niewyraźnie zapisywanie przez urzędnika. Niektóre rodziny na przestrzeni pięciu, dziesięciu czy dwudziestu lat posługiwały się nawet kilkoma różnymi formami swojego nazwiska (np. ZawadzkiZawadskiZawacki).

Przyjmowanie nazwiska

Wedle obowiązującego w Polsce prawa posiadanie nazwiska jest obowiązkowe. Zwykle przyjmuje się je po ojcu, natomiast żona na ślubie przyjmuje najczęściej nazwisko męża, choć obecnie wiele kobiet zachowuje swe nazwisko, zwłaszcza te, które pod swym panieńskim nazwiskiem mają osiągnięcia zawodowe, naukowe lub artystyczne. Coraz częściej małżonkowie przyjmują nazwiska podwójne. Polskie prawo dopuszcza także przyjęcie przez męża nazwiska żony, co jednak jest rzadko praktykowane

Zmiana nazwiska

Sprawę zmiany nazwiska w Polsce reguluje ustawa z dnia 17 października 2008 r. o zmianie imienia i nazwiska.

Każdy obywatel naszego kraju, cudzoziemiec nie posiadający obywatelstwa żadnego państwa lub cudzoziemiec, który uzyskał w Polsce status uchodźcy, może wystąpić o zmianę nazwiska do Urzędu Stanu Cywilnego właściwego ze względu na miejsce zameldowania. Zmiany imienia lub nazwiska można dokonać wyłącznie z ważnych powodów, w szczególności gdy dotyczą zmiany:

  • imienia lub nazwiska ośmieszającego albo nielicującego z godnością człowieka;

  • na imię lub nazwisko używane;

  • na imię lub nazwisko, które zostało bezprawnie zmienione;

  • na imię lub nazwisko noszone zgodnie z przepisami prawa państwa, którego obywatelstwo również się posiada,

przy czym zmiany imienia lub nazwiska cudzoziemca, który uzyskał w Polsce status uchodźcy, można dokonać wyłącznie ze szczególnie ważnych powodów związanych z zagrożeniem jego prawa do życia, zdrowia, wolności lub bezpieczeństwa osobistego.

Na zmianę może też zdecydować się osoba nosząca nazwisko brzmiące neutralnie, formalnie poprawnie. Podstawą może być fakt, że dana osoba stwierdziła, iż ktoś inny o tym samym nazwisku okrył je niesławą w wyniku popełnienia czynów karalnych.

Nowe nazwisko nie może być historyczne, wsławione w dziedzinie kultury, nauki, działalności politycznej, społecznej albo wojskowej, chyba że osoba ubiegająca się o zmianę posiada członków rodziny o tym nazwisku (w rozumieniu ustawy – małżonek oraz wstępni).

Typologia nazwisk

Dzieje kształtowania się polskich nazwisk były analizowane przez wielu badaczy. Wszyscy się zgadzają, że był to proces długotrwały i różnorodnie przebiegający. Formowanie się nazwisk na terenie Rzeczypospolitej dokonywało się w sposób złożony i na każdym z jej terenów mogły dominować te lub inne trendy. Dotyczy to m.in. różnic w doborze przyrostków. W jednym regionie mogły przeważać przyrostki jednego typu, w innym odmiennego. Dodatkowo na różnice terytorialne i chronologiczne nakładały się złożone uwarunkowania kulturowe, związane z rozwarstwianiem stanowym społeczeństwa Rzeczypospolitej.

Wobec rozwoju naszego państwa w dobie średniowiecza oraz zależności związanych ze służbą wojskową, podatkami, stanem posiadania itp. gdzie wystarczały imiona, których zasób był ograniczony. Do imion zaczęto więc dodawać element dodatkowy (przydomek, pranazwisko), pozwalający na dokładniejszą identyfikację osoby w społeczności, w tym także w dokumentach. Uważa się, że do końca XV w. przyjęły się podstawowe typy budowy rodzimych nazwisk. Co prawda w wiekach późniejszych mogły pojawiać się nowe elementy słowotwórcze, ale przystosowały się do funkcjonujących wcześniejszych typów budowy

Podział nazwisk ze względu na treść zawartą w rdzeniu

Przybliżone znaczenie rdzenia

Przykładowe nazwiska

Odsetek wśród 1000 najpopularniejszych nazwisk


imiona
(głównie od imienia ojca lub świętego patrona)
nazwiska równe imionom

Szymański, Jankowski, Wojciechowski, Piotrowski, Pawłowski

25,6%


zawody (profesja, funkcja, zajęcie),
status, stosunki rodzinne, pokrewieństwo

Kowalski, Woźniak, Krawczyk, Szewczyk, Kaczmarek, Wdowiak, Cieślik

15,3%


opisowe, np. cechy fizyczne, charakteru
(typ przezwiska)

Cichocki, Wysocki, Czarnecki, Wesołowski, Małecki, Kędzierski

13,6%


zwierzęta (praktycznie cały świat fauny oraz owady)

Kozłowski, Gawroński, Wróbel, Dudek, Sikora, Rybicki, Zięba

11,6%


przedmioty (np. narzędzia)
substancje, produkty spożywcze, potrawy

Krupa, Szewczyk, Socha, Skiba, Towarek, Żurek, Duda

9,3%


rośliny
(w tym również określenia ogólne, dotyczące szaty roślinnej, np. las, zieleń oraz części roślin – kwiat, kłos)

Wiśniewski, Kwiatkowski, Jabłoński, Malinowski, Kłossowski, Dąbrowski, Kalinowski, Pasternak

8,3%


pochodzenie charakteryzowane szczegółowo (np. miejsce zamieszkania, urodzenia, ze wskazaniem relacji geograficznych i przestrzennych)
nazwy etniczne

Mazur, Górski, Potok, Podgórski, Borkowski, Krajewski, Czech

8,2%


liczebniki
określenia kalendarzowe
czas

Wieczorek, Majewski, Piątek, Kwiecień, Niedzielski

1,8%


nazwiska obce

Szulc, Szwarc, Miller, Hoffmann, Lange

1,5%


pochodzenie charakterystycznie ogólne

Nowak, Przybysz, Niewiadomski, Kałuża

1,1%


inne
(w tym również wieloznaczne oraz trudne do wyjaśnienia)

Lewandowski, Lewicki, Miciun, Sudoł, Wyrzykowski, Galiński, Grec

3,7%


Tabelę zaczerpnięto z książki "1000 najpopularniejszych nazwisk w Polsce" – w rzeczywistości podział ten może wyglądać inaczej, gdyż w tej statystyce uwzględniono 1/3 ludności Polski

Tradycyjna odmiana nazwisk żeńskich

W polskiej tradycji językowej ugruntowały się formy nazwisk mężatek, panien odmiennych nieco od nazwisk ich mężów, ojców. Obecnie stan prawny nie uznaje tradycyjnej odmiany nazwiska za nazwisko właściwe (wyjątkami są nazwiska pochodzenia odprzymiotnikowego, tj. zakończone na: -dzki, -cki, -ski w formie męskiej, zamienione odpowiednio na żeńskie; np.: Janicki – Janicka). Do dokumentów prawnych wpisywane jest nazwisko w nieodmienionej formie ze względu na tradycyjne uwarunkowania. Jednak używane są one często na miejsce nazwisk właściwych, a używanie zarówno odmiany jak i nazwiska właściwego nie jest niezgodne z zasadami językowymi. W wypadku, gdy kobieta nie wyraża zgody na używanie tradycyjnej odmiany jej nazwiska w stosunku do niej samej należy uszanować jej decyzję (np.: mężczyzna Jan Śniady – żona lub córka Anna Śniady zamiast Anna Śniada) – podobnie jeżeli wskazuje na używanie tej formy. Przy tradycyjnej odmianie nazwisk żeńskich należy pamiętać o odpowiednich zasadach gramatycznych. Są one inne dla mężatek jak dla panien.

Nazwiska mężatek utworzone od nazwisk właściwych będących rzeczownikami odmieniają się poprzez dodanie do tematu rzeczownika (nazwiska właściwego) odpowiedniej końcówki, tj. -owa (np.: Podsiadło – Podsiadłowa, Rychło – Rychłowa, Wilk – Wilkowa itd.). Jeżeli zaś odmiana dotyczy nazwiska panny należy do tematu zakończonego spółgłoską dodać końcówkę -ówna (np. BorowikBorowikówna, Wilk – Wilkówna itd.), a zakończonego samogłoską -anka (np.Skarga – Skarżanka, Podsiadło – Podsiadlanka). Obecnie zanika stosowanie form panieńskich nazwisk, szczególnie tradycyjnej formy nazwisk zakończonych samogłoską (np. Podsiadło – Podsiadłówna zamiast Podsiadlanka, Rychło – Rychłówna zamiast Rychlanka).

Etymologia nazwisk

Nazwiska równe imionom

Jedną z wymienionych wyżej kategorii są nazwiska równe imionom. Warto przyjrzeć się źródłom ich formowania. Część takich nazwisk mogła powstać w wyniku nazywania w małej społeczności (głównie na wsi) kilkorga dzieci jednego ojca jego imieniem, np. Adamy (od imienia ojca: Adam), Jany (od imienia ojca: Jan), Piotry (od imienia ojca: Piotr) czy Kuby (od zdrobnionego imienia ojca: Jakub). Gdy te Adamy Jany Piotry i Kuby osiągały pełnię praw dorosłego człowieka, to tak urobione miano (już jako Adam, Jan, Piotr czy Kuba) mogło dołączyć do właściwego imienia (tego nadanego na chrzcie) i stać się nazwiskiem, np. Karolina Adam, Piotr Jan , Barbara Piotr czy Anna Kuba.

Część nazwisk równych imionom wiązała się z faktem, że chociaż dana osoba posiadała imię otrzymane na chrzcie, to potocznie, na co dzień, zwracano się do niej używając innego imienia. Można przypuszczać, że praktykowano to od wprowadzenia w Polsce chrześcijaństwa. Obok silnej, zakorzenionej tradycji przedchrześcijańskiej pojawiła się wówczas nowa, zupełnie odmienna: w dalszym ciągu noszono dawne, tradycyjne imiona słowiańskie, a jednocześnie przy chrzcie duchowni nadawali imiona dotąd na ziemiach polskich nieznane. Taka dwuimienność w czasach późniejszych, np. w momencie spisu powinności pańszczyźnianych, powodowała, że jeden z elementów kancelista mógł uznać za imię, a drugi za nazwisko.

Kolejny, najbliższy nam chronologicznie sposób mnożenia nazwisk równych imionom określają normy prawne z pierwszej połowy XIX wieku. Przepisy kodeksu cywilnego Królestwa Polskiego z roku 1825 nie regulowały kwestii nadawania nazwiska dziecku nieznanych rodziców. Ówczesny urzędnik stanu cywilnego, sporządzający akt urodzenia takiego dziecka, nie znając nazwiska, wpisywał niekiedy dwa imiona. Wtedy to drugie pełniło funkcję nazwiska. Powstałe tymi sposobami nazwiska drogą dziedziczną przechodziły z pokolenia na pokolenie i dziś tworzą wśród nazwisk polskich dość liczną grupę.

Nazwiska odmiejscowe i od nazw etnicznych

Nazwiska od wyrazów pospolitych i nazw czynności

Wielka liczba nazwisk została utworzona od wyrazów pospolitych (tzw. apelatywów). Część tych nazwisk brzmi tak samo jak ich pierwowzór, np. ogórek (warzywo) i Ogórek (nazwisko). Natomiast druga część tego zbioru została wzbogacona o przyrostki, np. grzyb i Grzyb-owski.

Część z nich była i pozostała znaczeniowo obojętna, ale część zachowała konotacje negatywne.

Początkowo przezwiska, a z czasem nazwiska pochodzące od zwierząt czy roślin, bardzo często miały nie tylko nazywać, odróżniać danego człowieka, ale mogły być metaforycznym komentarzem do jego przypadkowego, jednostkowego zachowania lub posiadania jakiejś cechy charakteru. Wykorzystując je, można było na ogół dość dokładnie i praktycznie określić prawie każdego człowieka. Tak więc osobnika o sporej tuszy, a zarazem bardzo silnego zwano przeważnie Bykiem, Niedźwiedziem lub Zwierzem, innego, uchodzącego w danym środowisku za wyjątkowo przebiegłego i chytrego – Lisem, a jego syna (w zależności od regionu Polski) – Lisowczykiem, Lisieckim lub Lisowskim, człowieka mieszkającego na końcu wsi lub za rzekąKoniecznym lub Zarzecznym, a wypuszczającego dość często i głośno swoje wiatry – Bździochem lub Pierdziochem. I takie właśnie przezwisko zapisywano przy jakiejś urzędowej potrzebie przez miejscowe władze, zwłaszcza przez administrację dworską i kościelną, przeważnie przy rozpisywaniu i ewidencjonowaniu pańszczyźnianych powinności, przy czym zupełnie nie troszczono się, aby brzmiało ono jakoś godziwie. Chodziło tylko o to, by wyróżniało ono pańszczyźnianego chłopa spośród innych – by pozwalało na jego identyfikację. Autorytet dworu i plebanii był w tym czasie tak duży, że poddany nie śmiał po prostu oponować i godził się na takie określenie jego osoby, jakie funkcjonowało już w miejscowym środowisku. Obie strony nie uświadamiały sobie wówczas, jak ważną sprawą w życiu człowieka stanowić będzie nazwisko.

Podstawą powstania dużej grupy nazwisk były uprawiane przez ludzi rzemiosła (czyli zawody), zajęcia oraz narzędzi z nimi związanych. Klasycznym przykładem jest nazwisko Kowal i jego późniejsze formy, np. Kowalik, Kowalski oraz Kowalczyk. Osoby zajmujące się krawiectwem można było nazwać Krawiec, ale też obdarzano je nazwiskami typu: Guzik, Pętelka, Nitka, Igła czy Nogawka.

Opisane wyżej nazwiska (głównie odapelatywne, czyli powstałe od wyrazów pospolitych) Kształtowały się już od XIII wieku a proces ten zamknął się wraz z reformami w zakresie prawa cywilnego pod koniec XVIII w. Nazwiska odapelatywne utożsamiane są często wyłącznie w ludnością niższych klas społecznych, jednak nie jest to prawda, gdyż warstwa szlachecka przybierała tego typu nazwiska i to już od XIV wieku

Najpowszechniejsze przyrostki

Przyrostek /
grupa przyrostków

Odsetek poszczególnych przyrostków

Odsetek grup przyrostków


-ski
-cki
-dzki

30,3%
4,9%
0,4%

35,6%


-ak

11,6%

11,6%


-ek

8,6%

8,6%


-ik
-yk

3,1%
4,2%

7,3%


-ka

3,2%

3,2%


-owicz
-ewicz

0,9%
1,4%

2,3%


pozostałe

31,4%

31,4%

Nazwiska pochodzenia obcego

Question book-4.svg

Ten artykuł od 2010-03 wymaga uzupełnienia źródeł podanych informacji.
Informacje nieweryfikowalne mogą zostać zakwestionowane i usunięte.

Aby uczynić artykuł weryfikowalnym, należy podać przypisy do materiałów opublikowanych w wiarygodnych źródłach.

Nazwiska pochodzenia niemieckiego

Benner (obecnie Bonar), Blech, Braun, Braunek, Büttner (obecnie Butnar/Bytnar), Dressler (Dreslar), Englot (które zostało spolszczone), Eschenrath, Fakenday, Flossnitzer, Gerlach (obecnie Gierlach, Gierloch), Glockenbrecht, Grebestetter, Grob, Gutknecht, Haechsler, Hallmann, Hansel, Heckerth (Ekiert), Hoffmann, Hofman, Kassner, Keller (Kyellar, obecnie Kielar/Kielur), Kennemann, Kiedos, Klein, Klejna, Kolb, Krause, Krauss (Krausz), Krauze, Krüger (Krygier), Kruger, Linda, Linde, Majer, Matthorn, Mayer, Megger, Meierth, Mejer, Meyer, Miller, Müller, Nagel (Nagiel), Naumaier, Nauman, Neumaier, Neumann, Neumayer, Nickel (Nikiel), Niebel, Niemeyer, Nitz (obecnie Nycz), Nojman, Paetzhold, Peltz (obecnie Pelc), Polnar (Pojnar), Rautenkranz, Reetz (Retz, Rec), Regel, Reichel (Rajchel, Raichel), Reiss, Rejchert (obecnie Rajchert), Rosenberg (Rozenbark, Rozembark), Ross, Rothbart, Rumpel, Runge,Sack,Sauhaar, Scheiner, Schiller (Sziler, Szeler, Szylar, Silar), Schindler (obecnie Szyndlar), Schmidt, Scholz (Szolc), Schossler (obecnie Szosler, Szośler), Schröder, Schultz, Schulz, Schulzenhayn, Schwartz (Szwarc), Schweingreber, Simon, Springler (Szprynglar), Strampe, Struner, Szast, Szmid, Szreder, Szuder, Szulc, Tasz, Teichmann, Ullman (Ulman), Utzig (Ucig), Vlamann, Weiss (Weys, Weisz, Wajs, Wais), Weissgerber (Weisgirb), Zöckler

Nazwiska pochodzenia rosyjskiego

Aksjonow, Aleksandrow, Aleksiejew, Andrejew, Antonow, Archipow, Babuszkin, Baranow, Bełkin, Below, Bieliajew, Bobrow, Bogdanow, Borisow, Borodin, Brusilow, Bułchakow, Buturlin, Bykow, Chernow, Charitonow, Charlamow, Danilow, Davidow, Demidow, Dmitrjew, Dubinin, Fedotow, Fokin, Fomin, Frołow, Fjodorow, Gierasimow, Gołowin, Gołubiew, Grigoriew, Gusew, Ignatow, Ignatiew, Iwanov, Ismajłow, Jakowlew, Jefimow, Jegorow, Jerszow, Jurjew, Kalinin, Kaszin, Kazakow, Kisieliew, Klimow, Kobrin, Komarow, Konowałow, Konstantinow, Korowin, Korsakow, Kozłow, Krawczenko, Kruszankin, Krugłow, Kriuczkow, Kulikow, Kurakin, Kuzmin, Kuzniecow, Łarionow, Ławrow, Łazariew, Lebedew, Leontiejew, Makarow, Markow, Martynow, Matwiejew, Majkow, Medwedow, Michajłow, Mironow, Murawiow, Nazarow, Niekrasow, Nesterow, Nikitin, Nikolajew, Novikow, Orłow, Osipow, Owczinnikow, Ozerow, Panin, Pawłow, Petrenko, Petrow, Pirogow, Pletniow, Poliakow, Ponomarjow, Popow, Prochorow, Reznik, Romanow, Rumiancew, Saltykow, Samojlow, Siemionow, Sergiejew, Szczerbakow, Szubin, Sidorow, Simonow, Smirnow, Sobolew, Sokolow, Sołowiow, Sorokin, Stepanow, Suworow, Tarasow, Tichomirow, Tichonow, Tkaczow, Trietiakow, Uljanow, Wasiljew, Wawilow, Winogradow, Wladimirow, Wołkow, Worobjow, Woronow, Woroncow, Zacharow, Zajcew, Zinowiew, Zujew, Żdanow, Żukow

Nazwiska pochodzenia czeskiego

Jelinek, Jersak, Kedaj, Nemeczek, Nowak, Peczek, Pospiszył, Smetana

Nazwiska pochodzenia litewskiego

Eidrigevicius, Użdawinis, Waszkinel, Pakulnis, Piekuś,Piekoś,Pietruczanis, Werżagolis, Daszuta, Dukszta

Nazwiska łemkowskie

Babej, Barna, Bohula, Boiwka, Burianych, Harhaj, Homa, Choma, Hrynio, Dziurdzio, Diadio, Kantolak, Kapustianik, Kopylec, Kuchyna, Lenczyszyn, Mankowicz, Pankowicz, Patrosz, Pelesz, Palumachanycz, Romanik, Romaniszyn, Slymak, Stanczak, Suszko, Chomka, Car, Czopik, Czurma, Halyk, Galik, Holiniak, Chrycyszyn, Husak, Huska, Drybak, Kaliniak, Kit, Krokosz, Kus, Litusiak, Mikita, Proc, Rytar, Tyszko, Trubko, Fedronko, Fecko

Nazwiska pochodzenia białoruskiego

Kościuszko, Moniuszko, Łukaszenka, Pawłowicz, Bartosiewicz, Sienko oraz inne z końcówkami – ko, ka oraz – wicz[3]

Nazwiska pochodzenia żydowskiego

Ziemie polskie były obszarem wielokulturowym. Oddziaływały tu na siebie nie tylko tradycje – ogólnie mówiąc – wschodnia i zachodnia, ale też chrześcijańska, muzułmańska i judaistyczna.

W zasadzie do końca XVIII wieku Żydzi wschodniej i centralnej Europy nie posiadali nazwisk dziedzicznych we współczesnym rozumieniu. Nie znaczy to, że do identyfikacji wystarczało im samo imię. Radzili sobie w podobny sposób jak inne narody: obok imienia używali nazwy miejsca pracy, urodzenia czy pochodzenia, wykonywanego zawodu itp., dodając do tego imię ojca lub matki.

W zaborze rosyjskim od 1845 roku Żydzi, podobnie jak inni obywatele, zmuszeni byli przybrać nazwiska dziedziczne. Należy podkreślić, że nie zawsze mogli sami decydować o wyborze nazwiska. Bardzo często zależało to od urzędnika, który mógł narzucić swoją wolę i często tak robił (szczególnie w Galicji). Dlatego też nazwiska Żydów mogą zawierać różne elementy językowe: hebrajskie, aramejskie, niemieckie, jidysz, słowiańskie i inne. Poza tym Żydzi, przybyli do Polski z terenów niemieckich, mający typowo aszkenazyjskie nazwiska zmieniali ich pisownię na polską aby zachowana została oryginalna, niemiecka wymowa fonetyczna (np. z 'Goldstein' na 'Goldsztajn'), podczas gdy Żydzi, którzy od początku swojej emigracji z krajów Bliskiego Wschodu zamieszkali na terenie Polski tworzyli nazwiska rodowe od swoich hebrajskich imion dodając jedynie polskie końcówki, przez co nie można ich zakwalifikować do typowo aszkenazyjskich. Cechą charakterystyczną nazewnictwa żydowskiego jest hybrydalność nazwisk, np. do hebrajskiego lub słowiańskiego tematu (rdzenia) dodawano końcówkę lub sufiks z innego języka.

Przykłady nazwisk pochodzenia żydowskiego:

Abrahamowicz, Abramczyk, Abramek, Abramowicz, Adelsztajn, Adler, Akerman, Aszkenazy, Baruch, Bergajm, Berman, Bornsztajn, Bram, Braun, Chajek, Chajes, Chajman, Chajmowicz, Chelman, Cherszenberg, Cychtynger, Cymerman, Dawidowicz, Duszejkin, Edelman, Elmer, Ejdszyc, Eksztajn, Fajnmeser, Fajtliowicz, Finkelsztajn, Fogler, Frajman, Frydman, Fróg, Garcsztark, Gelman, Gerszenowicz, Ginsberg, Glater, Glaser, Goldberg, Goldsztajn, Gros, Grosman, Grynszpan, Grynsztajn, Hofman,Hadad, Izraelowicz, Jakubowicz, Jejlenberg, Joachimowicz, Josipowicz, Kafman, Kalmanowicz, Kamelgarn, Kaufman, Kempner, Kerszenbaum, Kirszbaum, Klajner, Klajnplac, Koller, Kochen, Koperwasser, Kryger, Kranz, Kwasner, Lajbcyger, Lajpcynger, Lichtensztajn, Likerman, Litman, Majzner, Mandel, Mendelman, Milsztajn, Mojsiewicz, Mojsewicz, Mozes, Majcher, Nirenberg, Nusman, Ofenbach, Okaj, Pelman, Plicer, Rajchbard, Rajsbaum, Rojtkop, Rotenberg, Rozenbaum, Rozencwajg, Rozensztajn, Rubinstein, Safir, Sagan, Sajfert, Salamończyk, Sandler, Segal, Silbersztajn, Simenowicz, Szajncholc, Szapocznik, Szelwach, Szmajser, Szmul, Szpigel, Sztajnchaujer, Sztalander, Sztencel, Szymchowicz, Tafilowicz, Tempel, Trejtel, Urbach, Wajchman, Wermand, Wolkensztajn, Zajdensztadt, Zalcer, Zalmanowicz, Zemel, Zilber, Zilberman.

Nazwiska pochodzenia tatarskiego

Abakanowicz, Achmetowicz, Assanowicz, Chazbijewicz

Nazwiska pochodzenia ormiańskiego

Agopsowicz, Awedykowicz, Axentowicz, Isakowicz, Isakiewicz, Manugiewicz, Sarkisiewicz, Torosiewicz, Torosowicz; często są to nazwiska dosłownie tłumaczone z ormiańskiego (np. Astwacatur "dar Boga" – Bogdanowicz), Manuił w grupie nazwisk pochodzących od imienia cerkiewnego Maniło, to z hebrajskiego immanu’el ‘Bóg jest z nami’, z greckiego Manouel[4].

Nazwiska pochodzenia ukraińskiego

Na pierwszym miejscu wersja ludowa, na drugim – cerkiewna, z jej ukraińską wymową, która na Podlasiu utrzymywała się do drugiej połowy XIX w.

  • Anchimiuk – Anchim – Anfim;

  • Andrejczuk;

  • Antonycz;

  • Antychowicz – Antych – Jewtychij;

  • Bakunowicz – Bakun – Awwakum;

  • Bandera;

  • Bondar;

  • Bowtromiuk – Bowtromi’ej –Warfołomij;

  • Chwedczuk – Chwedur – Feodor;

  • Demidiuk – Demid – Diomidij;

  • Denisiuk – Denis – Dionisij;

  • Dmitruk – Dmitro – Dymitrij;

  • Doroszewicz – Dorosz – Dorofij;

  • Fedoruk;

  • Haponiuk/Hapunowicz – Hapon, Hapun – Ahafon;

  • Hawryluk – Hawryło – Hawryił;

  • Harasymiuk – Harasym – Herasim;

  • Hodonczuk – Hodon – Hedeon;

  • Hryciuk/Hryniuk – Hryć/Hryń –Hryhorij;

  • Ihnatiuk – Ihnat – Ihnatij;

  • Ilczuk – Ilko – Ilja;

  • Jakimiuk/Juchimczuk – Jakim, Juchim – Ioakim;

  • Jaremczuk/Jarymowicz – Jarema – Jeremija;

  • Jawdosiuk – Jawdocha – Jewdokija;

  • Jendrejcak – Jendrzejczak;

  • Juszczuk – Jusz – Jefim;

  • Kaliszuk – Kalisz – Kalistrat;

  • Karpiuk – Karp – Polikarp;

  • Kiluk – Kiła – Akiła;

  • Korniluk – Korniło – Kornilij;

  • Kostiuk;

  • Kowalczuk;

  • Kuźmiuk – Kuźma – Kosma;

  • Kostiuczuk – Kost’ – Konstantyn;

  • Laszuk – Lasz – Ilja;

  • Łukianiuk – Łukian – Łukian;

  • Łukianenko;

  • Mackiewicz – Macko – Matwij;

  • Marczenko;

  • Martyniuk;

  • Mikitiuk – Mikita – Nikita;

  • Niczyporuk – Niczypur – Nikifor;

  • Ochrymiuk – Ochrym – Jefrem;

  • Ohijewicz – Ohij – Ahhej;

  • Oksentiuk/Oksetiuk – Oksentij;

  • Oksetij – Awksentij;

  • Oleksiuk – Oleksa – Aleksij;

  • Omelianiuk – Omelan – Jemilian;

  • Onikijuk – Onikij – Anikij;

  • Oniszczuk – Onisko – Onisij (Onisim);

  • Onopiuk/Onopryjuk – Onopryj, Onop – Onufrij;

  • Osipiuk – Osip – Iosif;

  • Ostapczuk – Ostap – Jewstafij;

  • Owerczuk – Owerko – Awerkij;

  • Owsijuk – Owsij – Jewsewij;

  • Panasiuk – Panas – Afanasij;

  • Parfiniuk – Parfin – Porfirij;

  • Patejuk – Patej – Ipatij;

  • Pilipczuk – Pilip – Filipp;

  • Radiwoniuk – Radiwon – Rodion;

  • Sać, Saczko – Sać, Saczko – Isaak;

  • Sacharczuk/Zacharczuk – Zachar –Zacharija;

  • Seheń – Seheń – Jewsyhnij;

  • Selewoniuk – Selewon – Sylwan;

  • Selwesiuk – Selwech/Selweś –Sylwestr;

  • Semeniuk – Semen – Symeon;

  • Soroczyński;

  • Supruniuk – Suprun – Sofronij;

  • Swirydiuk – Swiryd – Spirydon;

  • Tereszczuk – Terech – Terentij;

  • Tkaczuk;

  • Tofiluk – Tofil – Teofił;

  • Tymoszenko;

  • Ulaniuk – Ulan – Iulian;

  • Wakuluk – Wakuła – Akiła;

  • Waszczuk;

  • Wawdejuk – Wawdij – Awdij;

  • Wawreniuk – Wawren – Ławrentij;

  • Weremijuk – Weremija – Jeremija;

  • Wołosik/Wołosowicz – Wołos – Własij;

Nazwiska pochodzenia węgierskiego

Balazs, Geremek, Gierek, Szalak, Wajda, Wraga, Botor, Kondysar.

Nazwiska polskie pochodzenia wołoskiego

Bryndza, Bryndzak, Bryndziak, Cap, Cioban, Cioban, Dzioban, Dziuban, Dziurdzik, Gajda, Magura, Moczan, Romaniak, Turbak, Wlach, Wlachnik, Wołoch, Wołoszyn, Wołochowicz, Wołoszczak, Wołoszczyk, Wołoszyk.

Pozostałe

  • Nazwiska pochodzenia holenderskiego

Lorenc, Lorentz

  • Nazwiska pochodzenia jaćwieskiego (jaćwińskiego)

Kierbedź, Kiersnowski, Korejwo, Korybut, Magalengo, Rukść, Santor, Waraksa

  • Nazwiska pochodzenia gruzińskiego

Cereteli, Musioł, Tumaniszwilej, Towstonog

  • Nazwiska pochodzenia jugosłowiańskiego (chorwackiego i serbskiego):

Durasik, Duriasz, Gajić, Juraszewicz (od Juraševič), Juraszczyk, Jurasz, Rukojć

  • inne: włoskie, łacińskie, szwedzkie, francuskie, angielskie, hiszpańskie

    • włoskie: Bardini, Paulsini, Bacciarelli,

    • angielskie: Hill (znaczy wzgórze), Clinton (Klinton),

    • francuskie: Chopin (Szopen), Baudouin de Courtenay,

    • szwedzkie: Madey (Madej), Szwedo

Najpowszechniejsze nazwiska w Polsce

 

stan na 2009[5]

 

ok. 2002

 

1.

Nowak

199 008

 

203 506

 

2.

Kowalski (a)

136 937

139 719

3.

Wiśniewski (a)

108 072

109 855

4.

Wójcik

97 995

99 509

5.

Kowalczyk

96 435

97 796

6.

Kamiński (a)

92 831

94 499

7.

Lewandowski (a)

90 935

92 449

8.

Zieliński (a)

89 118

91 043

9.

Szymański (a)

87 570

89 091

10.

Woźniak

87 155

88 039

11.

Dąbrowski (a)

84 497

86 132

12.

Kozłowski (a)

74 790

75 962

13.

Jankowski (a)

67 243

68 514

14.

Mazur

66 034

66 773

15.

Wojciechowski (a)

65 239

66 361

16.

Kwiatkowski (a)

64 963

66 017

17.

Krawczyk

62 832

64 048

18.

Kaczmarek

60 713

61 816

19.

Piotrowski (a)

60 255

61 380

20.

Grabowski (a)

57 426

58 393

21.

Zając

54 673

 

22.

Pawłowski (a)

54 368

23.

Michalski (a)

53 649

24.

Król

53 050

25.

Jabłoński (a)

49 538

26.

Wróbel

49 461

27.

Wieczorek

49 385

28.

Nowakowski (a)

48 684

29.

Majewski (a)

47 977

30.

Olszewski (a)

46 942

31.

Stępień

46 812

32.

Jaworski (a)

46 212

33.

Malinowski (a)

46 145

34.

Dudek

44 982

35.

Adamczyk

45 503

36.

Pawlak

44 319

37.

Górski (a)

44 397

38.

Nowicki (a)

44 588

39.

Sikora

43 259

40.

Walczak

43 442

41.

Witkowski (a)

43 728

42.

Baran

42 727

43.

Rutkowski (a)

42 701

44.

Michalak

41 681

45.

Szewczyk

41 536

46.

Ostrowski (a)

40 870

47.

Tomaszewski (a)

39 282

48.

Pietrzak

38 652

49.

Wróblewski (a)

38 100

50.

Borowski (a)

36 200

 

 

 

Najpowszechniejsze nazwiska w województwach [potrzebne źródło]

Uwzględniono te nazwiska na miejscu czwartym, które nie są w pierwszej trójce w żadnym województwie.

dolnośląskie

1.

Nowak

12 217

2.

Kowalski

9 429

3.

Tarnowski

7 046

kujawsko-pomorskie

1.

Lewandowski

23 133

2.

Wiśniewski

18 410

3.

Kowalski

12 076

4.

Zieliński

11 382

lubelskie

1.

Wójcik

12 937

2.

Mazurek

9 644

3.

Mazur

8 019

lubuskie

1.

Nowak

5 444

2.

Kaczmarek

3 121

3.

Kowalski

2 904

4.

Szymański

2 900

łódzkie

1.

Nowak

15 460

2.

Kowalski

15 005

3.

Kowalczyk

13 121

 

małopolskie

1.

Nowak

23 671

3.

Wójcik

13 347

3.

Zając

10 206

4.

Król

8 477

mazowieckie

1.

Kowalski

26 270

2.

Wiśniewski

21 940

3.

Kowalczyk

21 586

opolskie

1.

Nowak

5 538

2.

Wieczorek

2 654

3.

Mazur

2 512

podkarpackie

1.

Mazur

9 530

2.

Nowak

9 301

3.

Baran

8 022

podlaskie

1.

Dąbrowski

7 177

2.

Kozłowski

5 560

3.

Zalewski

5 165

pomorskie

1.

Wiśniewski

7 446

2.

Kamiński

6 752

3.

Wojciechowski

6 687

 

śląskie

1.

Nowak

31 838

2.

Kowalski

11 811

3.

Wójcik

11 440

świętokrzyskie

1.

Nowak

11 692

2.

Wójcik

8 377

3.

Stępień

7 704

warmińsko-mazurskie

1.

Wiśniewski

7 994

2.

Kozłowski

7 764

3.

Kowalski

6 480

wielkopolskie

1.

Nowak

35 011

2.

Kaczmarek

24 185

3.

Wojciechowski

12 928

4.

Woźniak

12 734

zachodniopomorskie

1.

Nowak

7 444

2.

Kowalski

6 345

3.

Wiśniewski

6 284

 

Przypisy

  1. Zofia Kowalik-Kaleta. Historia nazwisk polskich na tle społecznym i obyczajowym (XII-XV wiek). Tom I. Warszawa 2007

  2. Prof. Ewa Wolnicz-Pawłowska Antroponimia łemkowska w XVI-XIX wieku na tle polskim i słowackim Warszawa 1993, ISBN 83-901394-0-5, ss. 340

  3. ale nie wszystkie tak zakończone nazwiska są pochodzenia Białoruskiego

  4. Kazimierz Rymut: Nazwiska Polaków. Słownik historyczno-etymologiczny. Kraków: Wydawnictwo naukowe DWN, 2001. 

  5. STATYSTYKA 50 NAJPOPULARNIEJSZYCH NAZWISK W POLSCE W PODZIALE NA PŁEĆ PDF

  6. Wprost: W Małopolsce więcej Baranów niż Kowalskich

  7. Kazimierz Rymut: Nazwiska Polaków. Słownik historyczno etymologiczny, Kraków 1999, t.1, ISBN 83-87623-18-0

Bibliografia

Przypisy prawne

  • Kodeks rodzinny i opiekuńczy z dnia 25 lutego 1964 Dz. U. z 1964 r. Nr 9, poz. 59, 2007.05.09 zm. Dz.U.07.121.83

  • Dekret z dnia 10 listopada 1945 o zmianie i ustaleniu imion i nazwisk Dz. U. z dnia 16 grudnia 1945, Na podstawie ustawy z dnia 3 stycznia 1945 o trybie wydawania dekretów z mocą ustawy (dz. U. R. P. Nr 1 , poz. 1).

  • Ustawa z dnia 24 października 1919 w przedmiocie zmiany nazwisk (dz. U. R.P. Nr 88, poz. 478)

  • Rozporządzenie Rządu Pruskiego o zmianie nazwisk z dnia 3 listopada 1919 (Zb. u. prusk. str. 177)

  • Rozporządzenie rządu Pruskiego o przybieraniu nazwisk szlacheckich w postaci zupełnej z dnia 3 listopada 1919 (Zb. u. prusk. str. 179)

  • Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych Prus z dnia 12 lutego 1920 (Dziennik Ministerialny Pruskiej Administracji Wewnętrznej str. 74)

  • Zarządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 kwietnia 1937 w sprawie zmiany imion osób, zamieszkałych na obszarze górnośląskiej części województwa śląskiego Dz. Urzęd. Min. Sprawiedl. N5 str. 69)

Linki zewnętrzne



© 2009 ABM - wszelkie prawa zastrzeżone.
Design by www.mokrzyccy.pl